Nhắc đến vườn Nhật, nhiều người nghĩ ngay đến hồ cá koi, đèn đá và sỏi trắng. Nhưng thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại không chỉ lặp lại những hình ảnh đó. Các nhà thiết kế đang dùng tinh thần của vườn truyền thống để xử lý đất đô thị hạn chế, nắng nóng, mưa lớn và nhu cầu sống gần thiên nhiên.

Bài viết dưới đây trình bày 8 xu hướng theo cách dễ hiểu. Mỗi xu hướng đều trả lời ba câu hỏi rằng người Nhật đang làm gì, vì sao cách làm đó đáng chú ý và chúng ta có thể học gì khi thiết kế tại Việt Nam.

---

1. Thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại là gì?

Hiểu đơn giản, đây là cách làm cảnh quan phù hợp với đời sống hiện nay nhưng vẫn giữ tinh thần cốt lõi của vườn Nhật. Tinh thần đó thể hiện ở sự tiết chế, tỷ lệ hài hòa và khoảng trống có chủ ý. Người sử dụng cũng cảm nhận rõ sự thay đổi của mùa và mối liên hệ gần gũi với thiên nhiên.

Vì thế, thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại không bắt buộc phải có cầu đỏ, đèn đá hay cây bonsai. Một sân trong dùng bê tông, kính và hệ tưới tự động vẫn có thể mang tinh thần Nhật nếu bố cục yên tĩnh, vật liệu vừa đủ và cây được chọn đúng chỗ. Ngược lại, một khu vườn có nhiều đồ trang trí kiểu Nhật nhưng bí bách, khó thoát nước và không phù hợp khí hậu thì chỉ giống Nhật ở bề ngoài.

2. Vì sao thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại đang thay đổi?

Có ba lý do chính. Thứ nhất, các thành phố lớn của Nhật có mật độ xây dựng cao, vì vậy sân nhỏ, mái nhà, khoảng lùi và khe giữa các công trình đều phải được tận dụng tốt. Thứ hai, nắng nóng và mưa cực đoan buộc cảnh quan phải góp phần làm mát, giữ nước và bảo vệ đất, chứ không thể chỉ làm đẹp. Xem thêm nguyên lý thiết kế cảnh quan để hiểu nền tảng tổ chức không gian.

Thứ ba, Nhật Bản có dân số già và ngày càng quan tâm đến sức khỏe, khả năng tiếp cận cũng như đa dạng sinh học. Vì vậy, thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại không còn chỉ tạo một khu vườn đẹp để ngắm. Không gian còn phải dễ dùng, có lợi cho môi trường và vận hành được lâu dài.

3. Tám xu hướng thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại nổi bật

3.1. Giữ tinh thần truyền thống, không sao chép hình thức

Vườn Nhật có nhiều nguyên tắc đáng học hơn là chi tiết để sao chép. Ma là khoảng trống có chủ ý; shakkei là mượn cảnh ở xa để đưa vào tầm nhìn; miegakure là che bớt rồi mở ra từng phần. Nói đơn giản, đó là cách tổ chức khoảng trống, hướng nhìn và trình tự trải nghiệm.

Trong thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại, những nguyên tắc này có thể xuất hiện ở một ô cửa nhìn ra cây phố. Chúng cũng có thể nằm trong một lối đi hơi cong hoặc khoảng sân trống chỉ có bóng cây và tiếng mưa. Người thiết kế giữ cách cảm nhận của vườn Nhật, nhưng không biến dự án thành nơi trưng bày biểu tượng Nhật Bản.

3.2. Vườn rất nhỏ vẫn tạo được chiều sâu

Tsubo-niwa là tên gọi của dạng vườn sân trong rất nhỏ tại Nhật. Loại vườn này thường nằm giữa nhà, bên lối vào hoặc trong một khoảng hẹp vốn khó sử dụng. Một cây có dáng đẹp, vài lớp cây thấp, đá và ánh sáng phù hợp đã có thể tạo điểm nhìn thư giãn. Cách làm này phù hợp với nhà ở, nhà hàng, khách sạn và văn phòng.

Điểm hay của tsubo-niwa không nằm ở số lượng chi tiết. Cây, đá, ánh sáng và khoảng trống phải có tỷ lệ đúng để không gian trông sâu hơn diện tích thật. Trong thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại, cách làm này rất phù hợp với nhà phố. Cần xử lý thoát nước, chống thấm và ánh sáng trước khi chọn cây.

3.3 Thiết kế cảnh quan trước, bố trí công trình sau

Một ví dụ rõ là Azabudai Hills ở Tokyo. Thay vì đặt các tòa tháp trước rồi trồng cây vào phần đất còn lại, dự án bắt đầu bằng việc tổ chức đường đi, khoảng xanh và nơi mọi người gặp gỡ. Sau đó, các khối công trình mới được bố trí để phù hợp với hệ thống không gian chung. Theo tài liệu của Mori Building, dự án có khoảng 24.000 m² không gian xanh, trong đó quảng trường trung tâm rộng khoảng 6.000 m².

Cách làm này thường được gọi là landscape-first, nghĩa là lấy cảnh quan làm nền tảng quy hoạch. Lợi ích là bóng mát, đường đi, mặt nước và nơi nghỉ được nối liền thay vì nằm rời rạc trong từng bồn cây. Với khu ở, khu nghỉ dưỡng hay trung tâm thương mại, đây là một thay đổi quan trọng trong thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại.

3.4. Đưa nước mưa vào thiết kế thay vì chỉ thoát thật nhanh

Tài liệu thực hành đô thị bền vững của Bộ MLIT Nhật Bản giới thiệu các vườn mưa tại Kyoto. Vườn mưa là khoảng trồng thấp hơn mặt sân, có đất, sỏi và cây chịu ẩm để tạm giữ nước rồi cho nước thấm dần xuống đất. Nhờ đó, hệ thống thoát nước bớt quá tải khi mưa lớn.

Nếu được thiết kế tốt, vườn mưa vẫn là một phần đẹp của cảnh quan. Nó có thể là dải cây ven lối đi, sân sỏi đổi màu sau mưa hoặc khoảng trũng nhỏ nhận nước từ mái. Thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại không tách phần kỹ thuật khỏi phần thẩm mỹ. Một chi tiết có thể vừa xử lý nước, vừa tạo trải nghiệm cho người sử dụng.

3.5. Trồng cây để tạo hệ sinh thái, không chỉ để phủ xanh

Mục tiêu 30by30 của Nhật Bản hướng đến việc bảo tồn hiệu quả ít nhất 30% diện tích đất và biển vào năm 2030. Chính sách này cũng ghi nhận giá trị của các khu vực nằm ngoài khu bảo tồn, trong đó có không gian xanh đô thị. Với ngành cảnh quan, thông điệp rất rõ: nhiều cây chưa chắc đã tốt nếu tất cả cùng một loài và không tạo được nơi sống cho sinh vật.

Thiết kế mới ưu tiên nhiều tầng cây, loài bản địa hoặc loài đã thích nghi tốt và các mảng xanh có liên kết. Mori Building cho biết Azabudai Hills hạn chế trồng đồng loạt một loài và quan tâm đến cây gắn với lịch sử địa phương. Vì vậy, dự án được đánh giá cả qua khả năng duy trì sự sống lâu dài, không chỉ qua ảnh lúc vừa hoàn thành.

3.6. Tôn trọng vẻ đẹp thay đổi theo mùa và thời gian

Người Nhật không đòi hỏi khu vườn phải xanh giống nhau trong cả bốn mùa. Cây có thể rụng lá, cỏ có thể đổi màu, rêu và đá có thể đậm hơn sau mưa. Tinh thần wabi-sabi nằm ở việc chấp nhận những thay đổi tự nhiên và nhìn thấy vẻ đẹp trong dấu vết của thời gian.

Điều này không có nghĩa là bỏ mặc khu vườn. Người thiết kế vẫn phải dự tính cây sẽ thay đổi ra sao, thời điểm nào cần cắt tỉa và vật liệu sẽ già đi như thế nào. Điểm khác là kế hoạch chăm sóc không cố giữ mọi thứ ở trạng thái mới tinh. Thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại cho phép không gian trưởng thành và có nét riêng sau nhiều năm sử dụng.

3.7. Tính trước vòng đời của cây và vật liệu

Đá cũ được dùng lại, gỗ có nguồn gốc rõ ràng, cấu kiện có thể tháo lắp và đất tại chỗ được tận dụng đang xuất hiện nhiều hơn. Tại Expo 2025 Osaka, khu Forest of Tranquility sử dụng cây chuyển từ các công viên trong tỉnh. Sau sự kiện, một phần cây được dự kiến giữ lại hoặc chuyển sang địa điểm khác. Tham khảo thêm vật liệu cảnh quan bền vững.

Tái sử dụng chỉ có ý nghĩa khi cây và vật liệu tiếp tục hoạt động tốt. Báo cáo sau Expo cho thấy nắng nóng và thiếu mưa đã làm một số cây suy yếu. Vì vậy, cần tính cả mùa di chuyển, bầu rễ, hệ tưới và việc chăm sóc sau bàn giao. Thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại phải nhìn dự án theo nhiều năm, không chỉ đến ngày khai trương.

3.8. Không gian dễ sử dụng cho nhiều nhóm người

Một khu vườn tốt không chỉ dành cho người khỏe mạnh. Trẻ em, người cao tuổi, người dùng xe lăn và người cần nghỉ ngắn đều phải có thể sử dụng không gian một cách thuận tiện. Lối đi không bậc, bề mặt chống trượt, chỗ ngồi có bóng râm, khoảng nghỉ hợp lý và biển chỉ dẫn dễ nhận biết là những chi tiết ngày càng được chú ý.

Một nghiên cứu của các học giả Đại học Tokyo ghi nhận nhóm thường dùng không gian xanh có mức vận động và cảm nhận hạnh phúc tốt hơn. Đây là mối liên hệ trong thời gian khảo sát, không phải khẳng định về nguyên nhân. Cảm biến ẩm và hệ tưới theo nhu cầu có thể hỗ trợ vận hành. Tuy nhiên, công nghệ nên nằm phía sau để người dùng vẫn cảm nhận được cây, gió, nước và ánh sáng.

4. Cách ứng dụng tinh thần Nhật Bản vào dự án tại Việt Nam

• Khi đưa thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại vào Việt Nam, không nên bê nguyên cây, đá và đồ trang trí từ Nhật sang. Khí hậu, đất, lượng mưa và cách sử dụng không gian của hai nước không giống nhau. Điều nên học là cách tiết chế chi tiết, tổ chức hướng nhìn, tạo khoảng trống và để vật liệu có vẻ đẹp tự nhiên. Với không gian hạn chế, có thể xem thêm thiết kế sân vườn nhỏ và thiết kế vườn trên mái.
• Trước tiên, hãy khảo sát nắng, gió, cao độ, hướng nhìn và đường thoát nước. Tiếp theo, xác định người dùng cùng hoạt động chính: ngồi nghỉ, đi dạo, gặp gỡ hay ngắm cảnh từ trong nhà. Khi hai phần này đã rõ, người thiết kế mới chọn cây, vật liệu và ánh sáng.
• Nên ưu tiên cây bản địa hoặc cây đã thích nghi tốt. Với sân nhỏ, một cây chủ đạo và một điểm nhìn rõ thường hiệu quả hơn nhiều tiểu cảnh. Với khu đất lớn, cần nối bóng mát, đường đi và nơi giữ nước thành một hệ thống. Kế hoạch bảo trì cũng phải nêu rõ người chăm sóc, nguồn nước tưới và kích thước cây khi trưởng thành.
• Làm được những việc trên, dự án sẽ mang tinh thần Nhật nhưng vẫn thuộc về Việt Nam. Đó cũng là cách áp dụng thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại bền vững hơn việc sao chép một khu vườn mẫu trên mạng.

5. Những sai lầm thường gặp cần tránh

• Sao chép biểu tượng như cầu đỏ, đèn đá, bonsai nhưng thiếu tỷ lệ và trình tự trải nghiệm.

• Dùng cây không phù hợp khí hậu hoặc không dự tính kích thước trưởng thành.

• Ưu tiên ảnh hoàn thiện mà bỏ qua thoát nước, cấu trúc đất và kế hoạch bảo trì.

• Cho rằng cứ ít cây, ít chi tiết là vườn Zen dù không có bố cục và trải nghiệm rõ ràng.

6. Câu hỏi thường gặp về thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại

Thiết kế đương đại khác vườn Nhật truyền thống ở điểm nào?

Vườn truyền thống gắn với chùa, trà thất, dinh thự hoặc vườn dạo. Thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại vẫn kế thừa tỷ lệ, khoảng trống, mùa và trình tự trải nghiệm. Đồng thời, thiết kế mới phải giữ nước mưa, tăng đa dạng sinh học, tạo lối đi dễ tiếp cận và giảm chi phí vận hành.

Diện tích nhỏ có làm được cảnh quan kiểu Nhật không?

Có. Tsubo-niwa cho thấy một khoảng sân rất nhỏ vẫn có thể tạo chiều sâu nếu điểm nhìn, tỷ lệ và ánh sáng được xử lý tốt. Nên dùng ít loại cây, chọn một cây có dáng rõ, giữ nền thấm nước và tránh đặt quá nhiều chi tiết trang trí cỡ lớn.

Có cần dùng đúng cây Nhật Bản và đá nhập khẩu không?

Không. Trong thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại, tinh thần thiết kế quan trọng hơn nơi sản xuất vật liệu. Tại Việt Nam, cây bản địa hoặc cây đã thích nghi với nắng mưa địa phương thường sống khỏe và dễ chăm hơn. Đá trong nước có màu sắc, bề mặt phù hợp cũng giúp khu vườn gắn với địa điểm thay vì trở thành một bản sao.

Cảnh quan tối giản có đồng nghĩa với ít bảo trì?

Không hẳn. Khi chi tiết ít, mép lát sai, cây phát triển lệch hoặc nước đọng sẽ dễ nhìn thấy hơn. Muốn giảm công chăm sóc, cần chọn đúng cây, tính kích thước trưởng thành, phủ đất để giữ ẩm và thiết kế hệ tưới, thoát nước phù hợp ngay từ đầu.

Thiết kế cảnh quan Nhật Bản đương đại đang đi xa hơn hình ảnh một khu vườn Zen để trở thành một phần của hạ tầng đô thị. Không gian vẫn yên tĩnh và tinh tế, nhưng đồng thời phải làm mát, giữ nước, hỗ trợ đa dạng sinh học và phục vụ được nhiều nhóm người.

Điểm đáng học nhất mà TG Landscape thấy không phải là cầu đỏ, đèn đá hay một loại cây cụ thể. Đó là thói quen quan sát kỹ địa điểm, dùng vừa đủ yếu tố và để mỗi yếu tố làm được nhiều việc. Khi áp dụng tại Việt Nam, hãy bắt đầu từ khí hậu, nước, người sử dụng và khả năng chăm sóc; ngôn ngữ thẩm mỹ nên được chọn sau cùng.

Nếu muốn phát triển Kokedama thành cụm điểm nhấn cho nhà ở, văn phòng, quán cà phê hoặc một khu vườn Nhật có bố cục đồng bộ, bạn có thể tham khảo các dự án của TG Landscape hoặc liên hệ đội ngũ TG Landscape để được tư vấn về tỷ lệ, ánh sáng, vật liệu và phương án chăm sóc phù hợp với không gian thực tế.